HSE چیست؟ مفهوم مدیریت ایمنی، بهداشت و محیط زیست

مفهوم و ضرورت پیاده سازی HSE در عصر صنعتی

اصطلاح HSE از ترکیب حروف اول سه واژه Health (به معنی بهداشت) Safety (به معنی ایمنی) و Environment ( به معنی محیط زیست) تشکیل شده است. مدیریت HSE ناظر بر تمامی فعالیت هایی است که در یک سازمان یا شرکت، با هدف حفاظت از انسان ها و محیط زیست انجام می شود. امرزه سلامت کارکنان و نیروی کار و همچنین حفاظت از محیط زیست، از مهم ترین مسائل دوران صنعتی است.

عصر صنعتی که از چند صد سال پیش شروع شد، تولید را از شکل سنتی خود به شکل پیشرفته تری تبدیل کرد که تقسیم کار و تولید انبوه و تخصصی شدن کارها از ویژگی های بارز آن بود. توسعه تکنولوژی که از ماشین بخار شروع شد، تا خطوط تولید انبوه خودرو و صنایع فرآیندی پیچیده مانند صنایع نفت، پتروشیمی و پالایشگاهها ادامه یافت و امروز مباحث فراصنعتی همچون Industry 4.0، IoT، هوش مصنوعی، واقعیت مجازی، واقعیت افزوده و … را شامل می شود. این همه پیشرفت، محیط هایی را پدید آورد که مشخصات و مختصات آنها با فضای تولیدات سنتی قبل از انقلاب صنعتی تفاوت بنیادین داشت. این محیط های پیچیده مخاطرات جدیدی را برای انسان ها و محیط به همراه آوردند. لذا اجتناب از آسیب ها و بیماری های ناشی از شغل و همچنین کاهش مخاطرات و ریسک های شغلی برای افراد و همچنین اجتناب از آلوده شدن بیشتر محیط زیست و اجتناب از ریسک های زیست محیطی یکی از اصلی ترین دغدغه های دولت ها، صنایع و مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی شد.

بررسی سه رکن اصلی در سیستم HSE

در پاسخ به سوال HSE چیست ابتدا باید ببینیم سه حوزه اصلی که زادگاه این رشته بوده اند به چه معنا هستند:

حوزه بهداشت (Health): پیشگیری بهتر از درمان

در سیستم HSE، حوزه Health ( بهداشت)، به دنبال ایجاد شرایط و محیط هایی ست که در یک نظام مبتنی بر “اولویت پیشگیری بر درمان”، مخاطرات و ریسک های بهداشتی و سلامتی کارکنان را به حداقل برساند. در یک نظام مدیریتی کارامد، کارکنان باید تا حد امکان در شرایط تعیین و کنترل شده ای که کمترین ضررها و آسیب ها را برای سلامتی آنها داشته باشد مشغول به کار شوند.

از آنجا که حذف کامل مخاطرات و ریسک ها در عمل دشوار است لذا روش های مدیریتی مختلفی مانند گردش مشاغل (Job Rotation) یا معاینات ادواری و پایش شاخص های سلامت، اجباری می شوند تا مواجهه افراد با عوامل زیان آور به حداقل ممکن برسد  یا در سطح استانداردی مدیریت شود. همچنین سوابق بیماری های شغلی به دقت ثبت و پایش می شوند تا از آن ها در بهبود فضاهای کاری و همچنین طراحی مشاغل کم خطر تر استفاده شود.

حوزه ایمنی (Safety): کنترل حوادث و کاهش مخاطرات

حوزه ایمنی ( Safety) در HSE با این واقعیت پیش می رود که در محیط های کاری امروزی، سلامت و کیفیت زندگی افراد فقط از طریق بیماری های شغلی تهدید نمی شوند بلکه حوادث و رخدادهای ناگوار صنعتی نیز این شاخص های اساسی را تهدید میکنند. در محیط های کاری، ایمنی کارکنان و دوری آنها از حوادث ناشی از کار و یا کاهش اثرات احتمالی حوادث، یک حوزه بسیار گسترده است.

در این حوزه نیز فلسفه پیشگیری ارجح تر از درمان فرض شده و در اولویت قرار می گیرد. فلذا سیستم هایی برای کنترل مخاطرات ایمنی و جلوگیری از حوادث کاری توسعه می یابد. اگرچه «فلسفه پیشگیری بهتر از درمان» شعار اصلی حوزه ایمنی است ولی متاسفانه در عمل، حوادث اتفاق می افتند. حوزه مدیریت ایمنی برای چنین شرایطی نیز باید برنامه داشته باشد تا در صورت وقوع حادثه، تبعات و آسیب های جانی و مالی به حداقل ممکن کاهش یابد. مجموعه اقدامات و برنامه هایی که در راستای پیشگیری از حوادث و کاهش اثرات آنها بر سلامتی افراد انجام می شود حوزه قدرتمند ایمنی و یا Safety را در مقوله HSE شکل می دهد.

حوزه محیط زیست (Environment): حفاظت از منابع زمین

اثرات فعالیت های صنعتی تنها محدود به انسان نیست و محیط زیست را نیز تحت تاثیر قرار میدهد. آلودگی های ناشی از صنایع بر منابع آب، خاک و هوا اثر سوء گذاشته و مخاطرات جدی را برای حیات بشر و سایر جانداران روی کره زمین ایجاد کرده است. به همین دلیل حوزه محیط زیست (Environment) به عنوان بخش بسیار مهم و کلیدی از یک سیستم یکپارچه HSE مطرح می شود تا این حوزه را مدیریت نماید. اهمیت این حوزه به قدری است که برخی جوامع صنعتی، اصطلاح EHS را به جای HSE استفاده می کنند تا اهمیت بنیادین و ریشه ای حفظ و نگهداری و صیانت از محیط زیست را برجسته تر کنند.

این حوزه از فعالیت ها نیز تلاش دارد تا در ابتدا با شناسایی و کنترل و مدیریت جنبه های زیست محیطی (Environmental Aspects) فعالیت های یک مجموعه صنعتی و غیرصنعتی را ارزیابی کرده و در ادامه سعی می کند با مجموعه اقداماتی از اثرات مخرب و بعضا ویرانگری که صنایع می توانند برای آب و خاک و هوا و منابع زمین داشته باشند جلوگیری به عمل آورد.

جمع‌بندی؛ جایگاه HSE در سازمان‌های نوین

«زمین» زیستگاه ماست و تمام فعالیت ها و تلاش های بشر باید در راستای رفاه و سعادت «انسان» باشد. همین دو مفهوم کافی است تا ما نقش برجسته و استراتژیک HSE واهمیت فزاینده آن را درک کنیم.

برای مدیریت امور HSE، سازمان ها و شرکت های نوین، دپارتمان های تخصصی برای تحقق شرح وظایف حیاتی این حوزه دارند. بسیاری از اوقات و در سازمان های پیشرو، این دپارتمان ها مستقیما ذیل مدیران عامل و یا روسای سازمان ها فعالیت می کنند تا نشان از اهمیت و جایگاه ارزنده آن در سازمان ها و شرکت ها باشد. در برخی سازمان های دیگر، به دلیل ارتباط تنگتاتنگ با سرمایه های انسانی، این واحد در دل مدیریت منابع انسانی جای میگیرد.

امروزه و در عصر تکنولوژی اطلاعات، مدیریت HSE بدون استفاده از نرم افزارهای جامع و یکپارچه HSE به سختی میسر است. نرم افزارهایی که با ثبت داده ها و اطلاعات اساسی، ارائه گزارش های مدیریتی متنوع و همچنین ایجاد بسترهای لازم برای ورود به دنیای فراصنعتی مانند هوش مصنوعی باعث تسهیل امور، افزایش پرفورمنس واحد های HSE و افزایش اثر بخشی و بهره وری فعالیت های HSE می شود. (برای اطلاعات بیشتر می توانید مقاله “نرم افزار HSE چیست؟” را مطالعه نمایید).

سوالات متداول (FAQ)